Sorumluluğu Olmayan Bir Fail Olarak Yapay Zekânın Epistemik Krizi

Öz

Bu çalışma, üretken yapay zekâ ve büyük dil modellerinin (LLM) giderek artan kullanımının yalnızca teknik, etik ya da yönetişimle ilgili sorunlar doğurmadığını; daha derin ve yapısal bir epistemik krize işaret ettiğini ileri sürmektedir. Başlangıçta yapay zekâya atfedilen riskler çoğunlukla veri güvenliği, yanlılık ve halüsinasyon gibi başlıklarda ele alınmış olsa da, bu sorunların tekil arızalar değil, yapay zekânın bilgi üretme biçiminden kaynaklanan yapısal sonuçlar olduğu vurgulanmaktadır. LLM’ler insanın bilişsel süreçlerini taklit ederek akıcı ve ikna edici çıktılar üretebilse de bu çıktılar, anlam, niyet, nedensellik ve sorumluluk gibi insani bilişsel süreçlerden bağımsız olarak ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle çalışmada, yapay zekânın insan bilişsel süreçlerini taklit eden ancak bu süreçlerin taşıdığı epistemik ve ahlaki yükleri üstlenmeyen bir mimariye sahip olduğunun altı çizilmektedir. Bu durum, yapay zekânın başarılı biçimde eyleyebilen bir fail gibi işlev görmesine rağmen, epistemik bir özne olarak değerlendirilememesi gerektiğine işaret etmektedir. Bu nedenle yanlılıkların yeniden üretilmesi, uydurma içeriklerin ortaya çıkması ve ahlaki açıdan sorunlu kararlara yüksek uyum gösterilmesi, bu mimarinin doğal ve kaçınılmaz çıktıları olarak ele alınmalıdır. Dolayısıyla sorun, modellerin doğruluk oranlarından ya da performans seviyelerinden ziyade, cevapların hangi süreçlerle üretildiğiyle ilişkilidir. Çalışma ayrıca, üretken yapay zekânın insan–makine ilişkisini nasıl dönüştürdüğünü ve bilişsel yükün giderek makineye devredilmesinin eleştirel düşünme, hafıza, sabır ve bağımsız problem çözme becerileri üzerindeki etkilerini de bu bağlamda tartışmaktadır. Mevcut bulgular, bu araçların insanı desteklemekten ziyade, insanın yargı üretme süreçlerinde pasifleşmesine yol açabilecek bir bağımlılık ilişkisi doğurduğunu göstermektedir. Sonuç olarak makale, yapay zekâ bağlamında yaşanan krizin esasen teknik bir yetersizlikten değil, sorumluluğu olmayan sistemlerin insan yerine ikame edilmesinden kaynaklanan epistemik bir kırılma olduğunu savunmakta; çözümün daha gelişmiş modellerden ziyade insan yargısını, sorumluluğunu ve karar süreçlerini koruyacak sınırların yeniden düşünülmesinde yattığını ileri sürmektedir.